Nieuwe spionagewet onder vuur: toezichthouders vrezen voor rechtsstaat
De toezichthouders op de Nederlandse inlichtingendiensten zijn fel gekant tegen de nieuwe Inlichtingenwet. Volgens hen schiet het kabinet door: de bevoegdheden van de AIVD en MIVD worden fors uitgebreid, terwijl de controle op hun werk juist afneemt. De kritiek komt op een moment dat de wet nog in internetconsultatie is en het kabinet hoopt op een snelle behandeling in de Tweede Kamer.
Waarom wil het kabinet de diensten meer macht geven?
Het kabinet stelt dat de dreiging is toegenomen en dat tegenstanders steeds slimmer en sneller opereren. Om die reden moeten geheime diensten meer ruimte krijgen om te hacken, volgen en afluisteren. Minister Dilan Yesilgöz van Defensie benadrukte bij de presentatie dat er voldoende waarborgen zijn en dat Nederland “onze vijanden met onze rechtsstaat bestrijdt”.
Wat is de kern van de kritiek van de toezichthouders?
De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) erkennen dat de geopolitieke situatie ingrijpend is veranderd, maar vinden dat het kabinet doorslaat. CTIVD-voorzitter Hugo Hillenaar verwoordt het scherp: “We moeten niet vergeten wat we willen beschermen. Het is belangrijk dat de democratische rechtsorde door de herziening van de wet niet zelf in de gevarenzone komt.”
Organisaties aanwijzen als ‘evidente tegenstander’
Een van de grootste pijnpunten is de nieuwe mogelijkheid om een hele organisatie aan te wijzen als “evidente tegenstander”. Nu moeten diensten elke drie maanden toestemming vragen om iemand te hacken, volgen of afluisteren. In de nieuwe wet kunnen ze een jaar lang iedereen bespioneren die lid is van zo’n organisatie, zoals Russische hackers, Chinese spionnen of IS-terroristen.
Hillenaar waarschuwt voor de gevolgen: “Als een universiteit samenwerkt met een organisatie die als tegenstander wordt aangemerkt, dan wordt niet meer afzonderlijk getoetst of onderzoek naar bijvoorbeeld een medewerker van die universiteit wel nodig is. Ook als die medewerker helemaal niet weet dat zijn universiteit samenwerkt met een tegenstander.”
Bulkdata en AI: een grote inbreuk op privacy
Daarnaast maken de toezichthouders zich grote zorgen over bulkdata. Deze datasets bevatten gegevens over een groot aantal personen van wie het merendeel geen onderwerp van onderzoek is. Diensten kunnen deze gegevens bijvoorbeeld verkrijgen door een zeekabel af te tappen of ze op de zwarte markt te kopen van hackers.
“Wij vinden dit in tegenstelling tot de diensten wel een grote inbreuk”, legt Hillenaar uit. “Denk bijvoorbeeld aan de gegevens uit een bevolkingsonderzoek of de Odido-hack. Hierin zit ook informatie over een hoop mensen die niets te maken hebben met spionage of terrorisme. Je moet niet willen dat deze gegevens onbeperkt gebruikt kunnen worden in onderzoeken of gedeeld worden met buitenlandse toezichthouders.”
Opvallend is dat de wet het mogelijk maakt om bulkdata met behulp van AI te doorzoeken, terwijl de sets nog niet zijn goedgekeurd om door mensen te worden doorzocht.
Wordt het toezicht juist zwakker?
In de nieuwe wet worden de CTIVD en de TIB samengevoegd tot één toezichthouder: het college voor Toetsing en Toezicht. Maar in plaats van een versterking lijkt dit te leiden tot een verzwakking. De toezichthouders stellen dat er te weinig garanties zijn dat dit college de bevoegdheden en middelen krijgt om zijn taak uit te voeren. Bovendien verliest het nieuwe college 30 procent van zijn leden.
Voormalig AIVD’er en toezichthouder Bert Hubert slaat alarm: “Ik heb ze nog nooit zo kritisch gezien en begrijp heel goed dat ze zich zorgen maken over de mensenrechten.” Hij wijst erop dat een aantal voorstellen mogelijk niet past binnen het Europees recht. “Het kabinet probeert het gewoon. Voor zo’n zaak ooit dient bij het Europees Mensenrechtenhof, zijn we weer jaren verder.”
Wat betekent dit voor de rechtsstaat?
De beide colleges hopen dat hun kritiek leidt tot wijzigingen in het definitieve wetsvoorstel. Ze benadrukken dat de optelsom van alle maatregelen leidt tot een verontrustend beeld. Maar uit de stukken blijkt ook dat het kabinet zich maar weinig heeft aangetrokken van hun eerdere inbreng. De komende maanden zal blijken of de kritiek daadwerkelijk tot aanpassingen leidt, of dat de wet in zijn huidige vorm door de Kamer wordt geloodst.
Veelgestelde vragen over de nieuwe Inlichtingenwet
Wat houdt de nieuwe Inlichtingenwet precies in?
De wet geeft de AIVD en MIVD meer bevoegdheden om te hacken, volgen en afluisteren. Zo kunnen ze een hele organisatie als “evidente tegenstander” aanwijzen en leden een jaar lang bespioneren zonder individuele toestemming.
Waarom zijn de toezichthouders tegen de wet?
De CTIVD en TIB vinden dat de wet niet in balans is. De bevoegdheden van de diensten worden uitgebreid, terwijl de controle afneemt. Ze vrezen dat de democratische rechtsorde zelf in de gevarenzone komt.
Wat is het probleem met bulkdata?
Bulkdatasets bevatten gegevens over miljoenen mensen die niets met spionage of terrorisme te maken hebben. De toezichthouders vinden dat deze gegevens niet onbeperkt gebruikt of gedeeld mogen worden, zeker niet met AI voordat er menselijk toezicht is geweest.