Het Duitse deelstaatparlement van Thüringen heeft dinsdag tot middernacht gedebatteerd over de vraag of de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland (AfD) verboden moet worden. Het was de eerste keer dat een Duits parlement een hoorzitting over dit onderwerp hield. Voor- en tegenstanders van een verbod kwamen uitgebreid aan het woord, met deels emotionele bijdragen.
Waarom is de discussie over een AfD-verbod nu actueel?
Sinds de verkiezingszeges van de AfD is de vraag over een partijverbod weer op de politieke agenda gekomen. Linkse partijen, waaronder de regeringspartij SPD, pleiten al langer voor een verbod. Zij zien de AfD als een bedreiging voor de democratie en de mensenrechten. De Duitse veiligheidsdienst classificeert de partij deels als extreemrechts.
Ook binnen de CDU/CSU van bondskanselier Friedrich Merz groeit de steun om op zijn minst te onderzoeken of een verbod kans van slagen heeft. Deelstaatpremier Hendrik Wüst van Noordrijn-Westfalen is hier voorstander van. Daarnaast zijn er oproepen om de partij op deelstaatniveau te verbieden, bijvoorbeeld in Thüringen, waar de AfD al vijf jaar als extreemrechts wordt bestempeld.
Welke argumenten voeren voorstanders van een verbod aan?
Jurist Hendrik Cremer, die opriep tot een verbod, stelde dat de partij zo ver is geradicaliseerd dat zij opereert in de traditie van het nationaalsocialisme. 'Er kan een moment komen dat het te laat is', waarschuwde hij.
De juridische organisatie Gesellschaft für Freiheitsrechte publiceerde onlangs een rapport met 2.500 voorbeelden van ongrondwettelijke uitspraken en plannen van de AfD. Medeauteur Valentina Chiofalo lichtte tijdens de hoorzitting toe: 'De AfD-top roept op tot het opsluiten van politici en verdeelt burgers op basis van herkomst.'
Volgens Chiofalo gaat het zowel om lokale plannen als individuele uitspraken, die niet altijd de officiële partijlijn vertegenwoordigen. Toch wijst zij op het onderliggende patroon dat duidt op ongrondwettelijke plannen. 'Als wordt opgeroepen tot een hoofddoekverbod, dan ontzegt het moslims de openbare ruimte.'
Hoe probeert de AfD een verbod te ontlopen?
Veel aandacht ging uit naar het verschil tussen wat de partij officieel communiceert en hoe partijleden bepaalde termen interpreteren. Zo gebruikt de AfD de omstreden term 'remigratie' voor vluchtelingen zonder verblijfsrecht, maar individuele partijleden spreken over een veel grotere groep, tot miljoenen mensen.
Jurist Chan-Jo Jun richtte zich tijdens het verhoor rechtstreeks tot de AfD-fractie: 'U wijst zulke invullingen van die term niet af.' Op die manier hoeft de partij zelf geen ongrondwettelijke plannen op papier te zetten en kan zij een verbod ontlopen.
Volgens staatsrechtgeleerde Kyrill-Alexander Schwarz kan het desondanks als partijlijn worden gezien. 'Als u zulke uitspraken gedoogt, kan dat de hele partij worden aangerekend.'
Komiek Hape Kerkeling spreekt zich uit tegen extreemrechts
De meest opvallende spreker was komiek Hape Kerkeling, die zich geregeld uitspreekt tegen de opkomst van extreemrechts. 'Dit land weet hoe democratie zichzelf kan afschaffen, als genoeg mensen wegkijken', waarschuwde hij. 'Wie zwijgt als de democratie wordt aangevallen, kiest een kant. Ook als iemand denkt neutraal te zijn.'
Kerkeling hoopte dat juist in Thüringen wordt opgeroepen tot een AfD-verbod. 'Uitgerekend hier, waar in 1930 de eerste NSDAP-minister aantrad en waar Buchenwald ligt.' In dat concentratiekamp zat zijn grootvader jarenlang gevangen. Kerkeling kreeg als enige spreker applaus, tegen de reglementen in.
Wat zeggen tegenstanders van een verbodsprocedure?
AfD-advocaat Christian Conrad sprak van een politieke heksenjacht. 'Dit is geen juridische vraag, maar een politieke keuze om een partij te beschadigen.'
De AfD stuurde Hans-Georg Maaßen naar voren. De voormalige inlichtingenchef is zelf in opspraak geraakt vanwege extreemrechtse ideeën. Maaßen zegt geen verborgen agenda bij de AfD te zien. 'Ik zie ook niet dat zij de rechtsstaat afwijzen.' Wat hem betreft zou juist Die Linke verboden moeten worden, als 'extreemlinkse partij'.
Vooral CDU/CSU is sceptisch over een verbodsprocedure, mede omdat de AfD ervan zou kunnen profiteren als de partij uiteindelijk niet wordt verboden. Jurist Jun ziet dat anders. Hij denkt dat zo'n procedure de AfD hoe dan ook zal veranderen. 'Het zal de partij aansturen afstand te nemen van extremistisch gedachtegoed en extremistische figuren.'
Wat zijn de volgende stappen richting een mogelijk verbod?
De kansrijkste meerderheid om een verbodsprocedure te starten ligt in de Bondsraad, waar de deelstaten vertegenwoordigd zijn. Na de recente deelstaatverkiezingen komt daar een meerderheid voor voorstanders in beeld. 'Zo dichtbij waren we nog nooit', zegt de Thüringse minister van Binnenlandse Zaken Georg Maier (SPD).
Het deelstaatparlement in Thüringen zal naar aanleiding van het verhoor binnenkort een oordeel vellen over de vraag of het een verbodsaanvraag steunt.