Nederlandse 15-jarigen lezen slechter dan ooit. Dat bleek in september 2026 uit de nieuwste Pisa-uitslagen, het internationale onderzoek dat elke drie jaar de taalvaardigheid van jongeren meet. Twee op de vijf leerlingen kunnen niet goed genoeg lezen om op school of in de samenleving mee te komen. Nederland scoort daarmee onder het gemiddelde van de 91 deelnemende landen, zo berichtte de Volkskrant op 16 oktober 2026.
Staatssecretaris van Onderwijs Judith Tielen (VVD) schrok van de cijfers. In een uitgebreid interview met de Volkskrant noemde zij de daling fors en kondigde zij maatregelen aan die het onderwijsveld waarschijnlijk niet onbetwist zal laten.
Van leesland naar onderkruiper
Het is het dieptepunt in een dalende lijn die zich al langer aftekent in het driejaarlijkse onderzoek. Ongeveer 25 jaar geleden stond Nederland volgens Tielen nog echt in de top van de leeslanden. We zijn dus dwars door alle andere landen heen geschoten, zei de staatssecretaris op haar werkkamer in de Haagse Hoftoren.
Typisch voor Nederland zijn volgens Tielen de lage verwachtingen, de grote verschillen tussen scholen en de beperkte ouderbetrokkenheid. Zij noemt de situatie een probleem dat breder is dan alleen de scholen en dat om een gerichte, ambitieuze oplossing vraagt. Het woord crisis vindt zij te zwaar, maar aan de ernst van de situatie twijfelt zij niet.
Waarom leesstrategieën het probleem vergroten
Een opvallend onderdeel van Tielens plan is haar afrekening met de zogenaamde leesstrategieën, de technische aanpak die in Nederland prominenter is dan in vrijwel elk ander land. Scholieren leren signalen zoeken in korte stukjes tekst, maar het plezier in lezen en het werkelijke tekstbegrip lijden daaronder, schrijft zij in haar plan.
Haar oplossing: een veel rijkere taalomgeving. Op scholen die nu voorop lopen, lezen leerlingen simpelweg meer, zelfstandig of gezamenlijk. Bovendien moet taalaandacht volgens Tielen ook in de andere vakken zitten. Je hebt taal nodig om kennis op te doen over wiskunde of biologie, niet alleen tijdens de lessen Nederlands.
Keurmerken en minder vrijblijvende methodes
De staatssecretaris wil de keuze voor les- en leermethodes minder vrijblijvend maken. Methodes moeten evidence-informed worden. Haar ministerie werkt aan kwaliteitscriteria die moeten leiden naar keurmerken voor lesmethodes. Tegen scholen kan Den Haag dan zeggen: je moet een gekeurmerkte methode gebruiken.
Daarmee raakt de aanpak aan een gevoelig punt in het Nederlandse stelsel, waarin schoolbesturen veel autonomie genieten. Tielen noemt het ingewikkeld om te zeggen of het ministerie het roer te veel heeft losgelaten. In Den Haag wordt niet bepaald welke leraar op welk moment welke stof behandelt, benadrukt zij. Dat heeft Nederland anders ingericht.
gelijke eisen voor scholen in achterstandswijken
De Onderwijsinspectie hanteert momenteel een lager streefniveau voor scholen met veel leerlingen die binnenkomen met een achterstand. Tielen wil die verschillen verkleinen. Ook leerlingen van scholen in achterstandswijken moeten, als ze van school gaan, daadwerkelijk taal- en leesvaardig zijn, aldus de staatssecretaris.
Zij erkent dat deze scholen worstelen met problematiek waar andere scholen niet mee te maken hebben. Die scholen krijgen al extra steun, onder meer geld voor onderwijsassistenten en bijlesprogrammas. De verschillen worden niet van de ene dag op de andere weggewuifd. Maar dat ontslaat zowel de overheid als de scholen niet van de plicht om alle leerlingen voldoende bagage mee te geven.
Telefoonverbod: kom op, jongens
Vorige week werd bekend dat het kabinet, in overleg met de onderwijssector, toe wil naar een algemeen telefoonverbod op scholen in 2027. De VO-raad, de vertegenwoordiger van de middelbare scholen, reageerde direct afwijzend: daar hebben we helemaal geen zin in.
De reactie van Tielen is verbale pauze en ironie tegelijk. Ja, zei zij, na een lange stilte. Dan denk ik: kom op, jongens. Iedereen weet dat geen telefoon in de klas gewoon beter is. Thuis of in de kluis.
Zij erkent dat veel scholen al zoiets regelen en dat een wet tijd kost. Een wet behoort wel tot de mogelijkheden, maar Tielen hoopt dat het daarvan niet hoeft te komen. Als scholen zeggen geen zin te hebben in een telefoonverbod, dan denk ik: kom op, jongens, aldus de staatssecretaris in de Volkskrant.
Bezuiniging van 1,2 miljoen euro op onderwijs blijft hangen
Intussen hangt er een schaduw boven het plan. Tielys partijgenoot Eelco Heinen, minister van Financiën, heeft een bezuiniging van 1,2 miljard euro op onderwijs ingeboekt. Die gaat door als hij er met de oppositie niet uitkomt over een alternatief voor de bezuinigingen op de sociale zekerheid.
Tielen spreekt van een technische tussenoplossing en wijst naar de brief die Heinen en minister Letschert hierover stuurden. Zij gelooft niet dat de opdracht die haar wacht per se afhankelijk is van geld. Minder geld zal niet helpen, geeft zij toe, maar die claim is volgens haar ook nog niet heel stevig onderbouwd.
Les voor Suriname
De Nederlandse situatie is geen Surinaamse, maar de signalen zijn herkenbaar. Ook hier discussieren ouders, scholen en beleidsmakers over telefoongebruik in de klas, taalachterstanden en de vraag hoeveel richting de overheid moet geven aan scholen. De Nederlandse keuze voor keurmerken en evidence-informed methodes toont bovendien dat effectief onderwijsbeleid niet per se afhangt van grote budgetten, maar van heldere eisen en consistente uitvoering.
Wie de leesvaardigheid van jongeren wil verbeteren, begint niet bij verboden alleen, maar bij de vraag of het taalaanbod op school kinderen nog verleidt tot lezen. Dat inzicht, meer dan elke bezuiniging, bepaalt of de vrije val wordt gestopt.
Veelgestelde vragen
Wat is het Pisa-onderzoek?
Het Programme for International Student Assessment meet elke drie jaar onder meer de taalvaardigheid van 15-jarigen in deelnemende landen. De meest recente uitslagen verschenen in september 2026.
Hoe slecht lezen Nederlandse 15-jarigen?
Volgens het Pisa-onderzoek kunnen twee op de vijf Nederlandse 15-jarigen niet goed genoeg lezen om op school of in de samenleving mee te komen. Nederland scoort onder het gemiddelde van 91 landen.
Komt er een telefoonverbod op Nederlandse scholen?
Het kabinet wil in 2027 een algemeen telefoonverbod op scholen, in overleg met de onderwijssector. Een wettelijk verbod behoort tot de mogelijkheden, maar staatssecretaris Tielen hoopt dat een wet niet nodig is.