De 81ste Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York stond dit jaar in het teken van een fundamentele vraag: hoe kunnen landen die niet tot de grootmachten behoren, nog invloed uitoefenen in een wereld waarin de Verenigde Staten, China en Rusland de dienst uitmaken? De Amerikaanse president Donald Trump gebruikte het VN-podium voor een pleidooi voor het recht van de sterkste, terwijl middenmachten zoals Nederland en Canada juist op zoek gingen naar nieuwe samenwerkingsverbanden.
Trump domineert het VN-debat met America First
Trump hield dinsdag een toespraak waarin hij onomwonden sprak over militaire acties en economische dwang. Hij verwees naar het 'naar de hel bombarderen' van het Iraanse regime en de Amerikaanse confiscatie van oliereserves in Venezuela. Zijn boodschap was duidelijk: 'to the victor belong the spoils', de winnaar krijgt alles. De Amerikaanse president voerde daarnaast bilaterale gesprekken met onder anderen de Franse president Emmanuel Macron, de Britse premier Andy Burnham en de Oekraïense president Volodymyr Zelensky.
Europa presenteert Partners for Multilateralism
De Europese Unie probeerde met een tegenoffensief te komen. António Costa, voorzitter van de Europese Raad, lanceerde het initiatief Partners for Multilateralism (P4M). Het doel is om concrete resultaten te boeken met gelijkgestemde landen. De precieze invulling bleef echter vaag, ook voor Nederlandse delegatieleden. Premier Rob Jetten sloot in de marge van de VN-top een strategisch akkoord met Australië over veiligheid, economie en handel, maar ook hier ontbraken details.
Nederland pleit voor gelijkwaardige relaties met het mondiale zuiden
In zijn toespraak riep premier Jetten op tot een offensieve houding van middenmachten. 'Als grootmachten louter nog hun eigen belangen vooropstellen, moeten we niet defensief reageren', zei hij. Minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen benadrukte het belang van een meer bescheiden en gelijkwaardige benadering richting landen als India, Indonesië, Kenia en Brazilië. 'Een groot deel van de wereld zal ons niet met open armen ontvangen als wij met het vingertje wijzen.'
Historische wrok en geopolitieke spanningen blijven obstakels
De Europese pogingen om bondgenoten te vinden worden bemoeilijkt door historische wrok. Rusland speelt volgens Nederlandse diplomaten bewust in op gevoelens van ongenoegen in Afrikaanse landen. Ook de Europese houding rondom Gaza wekt wantrouwen. De Israëlische premier Benjamin Netanyahu reageerde fel op beschuldigingen van kolonialisme: 'Give me a break! Ze hebben het kolonialisme zelf uitgevonden.'
De beperkte manoeuvreerruimte van de Verenigde Naties
Een voormalige VN-topdiplomaat schetste in een achtergrondgesprek een nuchter beeld. Rusland is volgens hem al jaren een destructieve kracht binnen de VN, Amerika is alleen nog met zichzelf bezig en China gebruikt de organisatie selectief. De middenmachten kunnen veel willen, maar de macht van de vetomachten in de Veiligheidsraad blijft beperkend. Afzwaaiend secretaris-generaal António Guterres ondervond dit aan den lijve toen Poetin weigerde hem te ontvangen tijdens de invasie van Oekraïne.
De zoektocht naar een nieuwe wereldorde
Terwijl de VN in New York het multilateralisme bezong, organiseerden Trump en Xi Jinping hun eigen top elders in de Verenigde Staten, compleet met militaire bands en gevechtsvliegtuigen. De boodschap was duidelijk: de wereld is veranderd en de oude structuren staan onder druk. Voor de middenmachten resteert de vraag hoe zij in dit nieuwe landschap hun stem kunnen laten horen.