De Franse regisseur Judith Godrèche heeft met Mémoire de fille het veelbesproken boek van Nobelprijswinnares Annie Ernaux verfilmd. Het resultaat is een intiem en confronterend portret van een 17-jarig meisje dat in 1958 tijdens een zomerkamp haar eerste seksuele ervaring beleeft, een ervaring die haar leven en zelfbeeld diepgaand zou beïnvloeden. Godrèche, zelf een prominent figuur in de Franse MeToo-beweging, koos er bewust voor om de intieme scènes volledig vanuit het perspectief van het slachtoffer te filmen.
Waarom duurde het vijftig jaar voordat Ernaux dit verhaal kon vertellen?
Schrijver Annie Ernaux (86) deed er meer dan vijftig jaar over voordat ze kon schrijven over haar eerste seksuele ervaring. Pas toen slaagde ze er schrijvend in te onderzoeken wat er tussen haar en de kampleider was gebeurd, en wat de invloed daarvan was op haar leven en zelfbeeld. Godrèche: 'Dat déze vrouw, een schrijver, Nobelprijswinnaar, erkend en gerespecteerd, dít verhaal zo lang niet op papier kreeg, zegt voor mij alles over de wereld waarin we leven. Een wereld waarin vrouwen niet worden geloofd als ze zich uitspreken over seksueel geweld. Of waarin ze te horen krijgen: waarom nu pas?'
De grijze zone van seksueel misbruik
Mémoire de fille schetst de complexiteit van wat Godrèche 'de grijze zone' noemt: seksueel misbruik dat zich niet meteen als zodanig laat classificeren. De 17-jarige Annie groeit op in een milieu zonder telefoon of douche. Ze droomt weg bij boeken, verlangt intens naar een hemelbestormende romance en zingt luid mee met haar lievelingsnummer Je suis un voyou, over mannen die nu eenmaal schurken zijn en meisjes die hen laten begaan.
Wanneer de populaire kampleider interesse in haar toont, gaat ze met hem mee. De seks is pijnlijk; de man behandelt haar afschuwelijk, ook na afloop. Toch denkt ze daarna dolverliefd te zijn. Voor de kijker is intussen overduidelijk dat de ervaring haar levenslust heeft geknakt. 'Ze probeert de gebeurtenis om te vormen tot iets anders', zegt Godrèche. 'Ik vraag me af of je brein je probeert te beschermen door de realiteit compleet te negeren.'
Een medestander in de film, een rivaal in het boek
Godrèche keek met haar eigen blik naar het verhaal. In het boek keren de collega-kampbegeleiders zich tegen Annie; in de film krijgt ze een medestander, al realiseert ze zich dat amper. 'Omdat ik niet schrijf vanuit trauma, kon ik me dingen afvragen als: zou hier ook een lesbienne kunnen zijn, in 1958? Ernaux zag de psychologie van de anderen niet, omdat ze alleen maar bezig was met overleven. Iedere vrouw is in het boek daardoor een rivaal.'
'Maar ik dacht: films hebben invloed op de maatschappij, en wil ik in deze tijd iets maken dat die karikatuur bevestigt? Ik heb het daarom anders benaderd: die vrouwen handelen binnen een patriarchaal systeem. Het is hún manier van overleven.'
Intieme scènes: precisiewerk vanuit het oogpunt van het slachtoffer
Volledig de blik van de jonge Annie volgen was vooral van belang bij de intieme scènes. Juist omdat het misbruik in de grijze zone zit, moest het overduidelijk zijn dat de seks géén prettige ervaring is. 'Als ik dat seksuele geweld niet volledig vanuit het oogpunt van het slachtoffer zou filmen, was mijn film mislukt. Het mocht nooit vanuit de blik van de dader worden getoond, of vanuit een voyeuristische buitenstaander.'
Wekenlang werkte ze eraan, met de acteurs, een intimiteitscoördinator en de cameraman. Geen naakt, geen sensuele flow, veel buiten beeld laten. 'Als je dissocieert, kijk je niet naar het gezicht boven je, of naar je eigen blote borst. En het was precisiewerk: de camera nét een centimeter meer naar links of rechts kon het perspectief al veranderen.'
Godrèches eigen ervaringen met seksueel misbruik
Als Godrèche over Mémoire de fille praat, is het bijna onmogelijk om niet ook aan haar eigen ervaringen te denken. Ook zij moest zich als jong meisje staande houden in een onbekende omgeving, met een oudere man die misbruik maakte van haar onzekerheid en zijn machtspositie. Ze was 14 toen ze haar eerste grote rol kreeg, in de film Les mendiants (1987). Regisseur Benoît Jacquot, 25 jaar ouder, begon een relatie met haar die zes jaar duurde. In 2024 klaagde ze hem aan vanwege seksueel misbruik.
'Ik heb nooit aan mijn verhaal gedacht toen ik het boek las. Het is juist het universele van Ernauxs verhaal waardoor ik het kon verfilmen. Een op de twee vrouwen in Frankrijk is slachtoffer van seksueel geweld. Het komt overal voor. Alleen omdat ik in de filmindustrie werk en me heb uitgesproken, krijgt het bij mij meer aandacht.'
Van Weinstein-aangifte tot boegbeeld van de Franse MeToo-beweging
Godrèche had daarvoor al eens verteld over grensoverschrijdend gedrag dat haar als actrice was overkomen. In 2017 was ze een van de actrices die in The New York Times Harvey Weinstein publiekelijk beschuldigden van seksueel wangedrag. Godrèche had hem van zich af weten te houden in een hotelkamer in Cannes toen ze 24 was. 'Ik had nét mijn greencard; ik was doodsbang dat hij die zou afpakken.'
Toch was dat voor haar makkelijker dan zich uit te spreken over haar ervaringen in Frankrijk. Daarover ging ze pas echt nadenken toen ze haar eigen dochter 14 jaar zag worden en zich realiseerde hoe jong ze zelf was geweest en eruit had gezien. Hoe is het mogelijk dat niemand ingreep? En was die filmwereld waarin meisjes met een acteerdroom, zoals haar dochter, nu terechtkomen wezenlijk anders?
De druppel was een fragment uit een documentaire uit 2011 dat ze onverwacht kreeg voorgeschoteld via Instagram. Ze zag hoe Jacquot laconiek sprak over hun 'relatie'. 'Hij had het over mij alsof ik een object was. Hij sprak voor me. Ik ben vervolgens op Instagram de journalistieke geschiedenis gaan reconstrueren, met artikelen van alle toonaangevende tijdschriften, waarin over hem en mij werd geschreven. Jullie hebben een rol gespeeld in deze verkrachtingscultuur, wilde ik laten zien.'
Ze gaf een openhartig interview aan Le Monde, sprak zich uit in een emotionele speech tijdens de uitreiking van de Césars, de bekendste Franse filmprijzen. Sindsdien is ze het boegbeeld van de Franse MeToo-beweging, die nog altijd in het beginstadium lijkt te zitten. De aangiftes die ze deed tegen Jacquot en later ook tegen regisseur Jacques Doillon, bleken verjaard.
Van actrice tot regisseur: een nieuwe stem
Ondertussen ging Godrèche regisseren. Ze maakte de in Frankrijk veelbesproken serie Icon of French Cinema, waarin ze laat zien hoe een 14-jarige actrice wordt gegroomd door een oudere regisseur. En de korte film Moi aussi, waarin ze alle vrouwen die haar over hun ervaringen hadden geschreven samen laat komen in de straten van Parijs.
En nu is er dus Mémoire de fille. Op de vraag of het haar helpt, dit soort werk maken, blijft ze lang stil.
'Als je werk doet waar je veel van houdt, voel je je minder eenzaam. En eenzaamheid speelt een grote rol bij misbruik. Als niemand het erover heeft, ben je geneigd te denken dat je de enige bent. Daders maken daar gebruik van: ze laten je voelen dat je speciaal bent én isoleren je van anderen. Door dit verhaal te vertellen wil ik ook die eenzaamheid doorbreken die voor zo veel vrouwen bekend terrein is.'
'En ik zie mijn films als een manier om mijn stem nog luider te laten klinken. Want op het moment dat je je uitspreekt, wéét je dat mensen je tot zwijgen willen brengen. Elke dag is daar het bewijs van. Je veroorzaakt een soort wanorde, dus je moet zo snel mogelijk terug in je hok.'
'De vraag is: heb je het dan in je om je niet te laten terugduwen? Ik zal eerlijk zijn: ongeveer om de dag zou ik het liefst weer terug dat hok in willen. Maar dat kán nu eenmaal niet meer.'
Veelgestelde vragen over Mémoire de fille
Waar gaat de film Mémoire de fille over?
De film is gebaseerd op het boek Mémoire de fille (2016) van Annie Ernaux en volgt een 17-jarig meisje dat in 1958 tijdens een zomerkamp haar eerste seksuele ervaring beleeft. De ervaring blijkt misbruik te zijn en heeft een blijvende invloed op haar leven en zelfbeeld.
Waarom koos Judith Godrèche ervoor om de intieme scènes vanuit het oogpunt van het slachtoffer te filmen?
Godrèche wilde voorkomen dat het misbruik vanuit de blik van de dader of een voyeuristische buitenstaander zou worden getoond. Ze werkte wekenlang met een intimiteitscoördinator en de cameraman om het perspectief precies goed te krijgen, zodat duidelijk zou zijn dat de seks geen prettige ervaring was.
Wat is de link tussen Judith Godrèche en de Franse MeToo-beweging?
Godrèche is een prominent figuur in de Franse MeToo-beweging. Ze deed aangifte tegen regisseur Benoît Jacquot, met wie ze op 14-jarige leeftijd een relatie kreeg, en sprak zich uit in een emotionele speech tijdens de Césars-uitreiking. Haar aangiftes bleken echter verjaard.